راست بگویم. این علمای ظاهر [۱] که من دیدم، از ایشان هیچ بوی حق نشنیدم و هیچ نشانی از مقصود نیافتم. این اقوال و مذاهب مختلفه و آراء و عقاید متنوعه که اصحاب قال [۲] و ارباب جدال [۳] برانگیخته‌اند از غوغا و هیاهو، آن رونده حیران و مدهوش را مانند است که به هر طرف روی می‌کند، از جانبی دیگر بانگ و نفیر بر می‌دارند که: هی! سوی ما بیا که ایشان غولان و راهزنانند، تورا می‌فریبند و در بلا می‌افکنند! چه کند بیچاره، آدمی، در کشاکش چندین قیل و قال و نزاع و جدال؟ آدمی مسکین که همچو شیطان دشمنی در خانه دارند، و همچو این یاران که من بینم ناصحی و مرشدی در بیرون و محله، به کدام طرف بیرون رود؟ و از کدام جانب راه نجات جوید؟ [۴] **پاورقی‌ها:** [۱] منظور، عالمانی است که دین را فقط در انجام ظواهر شرع دانسته و درکی از حقیقت و باطن آن ندارند. [۲] اصحاب قال: صاحبنظران، مدعیان [۳] ارباب جدال: کسانی که برای اثبات گفته یا نظر خود آماده بحث و مناظره باشند. [۴] نوادر، ص ۴۳۳؛ سیاست و فرهنگ روزگار صفوی، ج ۲، ص ۱۴۵۰.