اخبار استندردی[۱] نویسد که شور و خروش مسلمانان، ملت نصاری را آخرالامر مجبور خواهد نمود به جنگ ملی؛ چه، اینک دو سال است که مسلمانان عالَم و اخبارات اسلامیه هر مُلک و ملت، علانیه و آشکارا بر مخالفت ملت نصاری سخن می‌رانند. بلا شبهه نتیجه این جوش و خروش، زیادتی مسلمانان بر ملت نصاری خواهد بود و اگر امروزه در یک نقطه، از اسلامیان بر ملت نصاری زیادتی شود، به واسطه دل پُر دردی که تمام نصاری از سخت‌گویی‌های اسلامیان دارند حرکت کرده، آن وقت دول عظام از چاره‌جویی و صلاح کار عاجز خواهند ماند. چه، این امر پر واضح است که امروزه دول نصاری، تمامی چون گوی در دست ملت [خود] اند. هر راهی که ملت بخواهد برود دولت متبوعه خود را مجبور خواهند کرد. پس بعد از آنی که ملت نصاری -که امروزه شرق و غرب عالم در حیطه تصرف آنهاست - بر خلاف اسلامیانِ عالَم، متحرک شوند و دول عظام نصاری هم با آنها خواه به اختیار و خواه به اضطرار متفق شوند گمان نمی‌رود که نامی از اسلامیان در عالم باقی ماند، جز در تواریخ. تمام ملت اسلام را امروزه پشت‌گرمی به دو دولت منحصر است (یعنی ایران و روم[۲]). علاوه بر این، امروزه تمام افراد نصاری را دوستی و دشمنی، بلکه تمام حرکات کلیه و جزئیه آنها از روی علم و دانش است و بر عکس اسلامیان به طریق عموم، تمام کردار و رفتارشان از روی جهالت و نادانی است. البته درین صورت اگر جنگ میان اسلام و نصاری واقع شود گویا جنگ میانه علم و جهل است و احدی تصور نمی‌کند بلکه تصور نکرده است که جهل غلبه بر علم نماید. امروزه دو ثلث اسلامیان چون عبید[۳]، خاضع خاشع در تحت حکومت و فرمان نصاری می‌باشند و گویا این دو ثلث از حیز انتفاع اوفتاده‌اند، یعنی قادر به هیچگونه حرکتی نمی‌باشند. اخبار مذکور می‌گوید که اگر اسلامیان عالَم، سلامت خویش و بقای دینی و کیش خود را خواهانند باید دست و قلم خود را از ملامت و مذمّت دول و ملل نصاری بربندند و به فتح یونان و غلبه بر آن سکه در جنب دولت عثمانیه حکم دریا و سبو را داشت - مغرور نگردند و مسلمانانی که در تحت حکومت و فرمان دول خارجه از اسلام‌اند نباید چون سایر برادران خود که در خانه خود نشسته از عالّم بی خبر هستند بلکه از خانه خود مغرور نگردند که آخر، هستی حالیّه آنها هم بر باد خواهد شد. بلی، اخبارات اروپا غالباً اینگونه مقالات را از راه بیم مسلمانان می‌نگارند و همواره مسلمانان را به جنگ صلیب می‌ترسانند. اولاً، باید دانست که از سیصد سال به این طرف مسلمانان در صدد ملل دیگر نبوده و بر تسخیر ممالک اجانب برنخاسته‌اند بلکه در غالب مقامات، نظر به اقتضای وقتْ مال و خانه خود را هم بدون جنگ و جدل به دشمنان واگذار کرده‌اند. ولی این از غفلت خود آنها بوده است نه از قوّت اجانب. اگر دول اسلام با هم اتفاق داشتند این روز فرحت[۱]، نصیب نصاری نمی‌شد. اگر مسلمانان از لطمات پی در پی ملل اجنبیه از خواب غفلت بیدار شده باشند و اندکی در صدد قومیت خویش برآیند و بخواهند شیرازه ملیت خودها را محکم نمایند چرا ملت نصاری حرکات آنها را بر خلاف خویش‌گویند و چگونه اندک جوش اتفاق ایشان را از راه عداوت می‌شمارند؟ **پاورقی‌ها:** [۱] موثق [۲] منظور دولت عثمانی است [۳] بندگان