در ایران معنی اتفاق و اتحاد هنوز مجهول است. اغلب مردم گمان می‌کنند مقصود علماء و عقلا از اتفاق، یعنی باید در جمیع موارد و کلیّه امور با هم متفق باشیم و حال اینکه چنین اتفاق هرگز نبوده و از طبع بشری چنین توقعی نباید داشت. آنچه که امروز برای اهالی ایران لازم و مفید است و مقصود اصلی و غرض حقیقی ماست اینست که از روی فطانت ذاتی و مآل‌اندیشی، به اتفاق هم در استحکام بنیان قانون عدالت و اساس مشروطیت بالاجماع بکوشیم. ممکن است که در صد مسئله دیگر نفاق داشته باشیم و در این یک مورد اتفاق، و این هیچ اشکالی ندارد. با قواعد و ترتیبات مخصوص ممکن است خیالات اهالی ایران را بر سر این مسئله یعنی طلب قانون و مشروطیت جمع نمود؛ چه هنوز اهالی، فوائد قانون و مشروطیت را نفهمیده و به خیالات باطله خود گمان می‌کنند مالیات بر نان و گوشت افزوده خواهد شد؛ چه، مسئله نان و گوشت به اندازه‌ای اهمیت پیدا نموده که مثلاً در حکومت فلان‌الدوله که گوشت بالطبیعه ارزان می‌شود می‌گویند [این] مرد با سیاست است و در حکومت فلان‌السلطنه که بالطبیعه گوشت گران می‌شود می‌گویند این مرد نمی‌داند سیاست و تمدن چیست و از قدم نحس اوست که نان و گوشت گران شده. مختصرأً بدانید که استخلاص ایران و ایرانیان از این گرداب مذلت یعنی رهایی از این ظلمت اسیری ممکن و میسر نخواهد شد مگر با استقرار قانون و استحکام اساس مشروطیت. قانون، وکیل و ضامن و حاکم و مستحفظ حقوق انسانی است. بدون قانون هیچ طایفه و جماعتی از ذلت و شقاوت حیوانی هرگز نجات نخواهد یافت. جمیع انبیاء و مرسلین آنچه فرموده و در کتب آسمانی خود نوشته‌اند برای اجرای قانون مساوات و تربیت نوع بشر بوده. جمیع خرابی‌های مملکت و بدبختی‌های ملت از بی‌قانونی است. چرا خانه فلان را بی‌جهت ضبط کردند از عدم قانون است. چرا امیرکبیر را بی‌تقصیر در حمام کشتند به علّت اینکه قانون نداشتیم. چرا این همه مناصب را به یک نفر بدهند و آن همه صاحب منصبان قابل را بیکار می‌گذارند. به علت اینکه قانون نداریم. چرا رذالت جهل را بر فضیلت علم ترجیح می‌دهند به علت اینکه قانون نداریم. پس ای اهل ایران! اگر شعور دارید و حق زندگی می‌خواهید، در استحکام اساس مشروطیت بکوشید. اگر صاحب دین هستید در استحکام اساس مشروطیت بکوشید. اگر در بند دولتید در استحکام اساس مشروطیت بکوشید. اگر صاحب عیال هستید در استحکام اساس مشروطیت بکوشید. اگر فقیر هستید در استحکام اساس مشروطیت بکوشید. اگر مناصب و حقوق شما را به دیگران فروختند در استحکام اساس مشروطیت بکوشید. اگر مواجب شما را خوردند در استحکام اساس مشروطیت بکوشید. اگر خانه شما را خراب کردند در استحکام اساس مشروطیت بکوشید. اگر رواج تجارت می‌خواهید در استحکام اساس مشروطیت بکوشید. اگر آدم هستید در استحکام اساس مشروطیت بکوشید. حضرت امیر(ع) در تعلیقه آخری به اهل مصر در زمان خلافت عثمان مرقوم داشته‌اند قریب به این مضمون که تا حال تمام انبیاء و مرسلین، ستمکاران و جابرین را نصیحت کردند که ظلم نکنید و بر مردم ستم روا مدارید؛ اکنون من به شما می‌گویم که: ای مسلمانان زیر بار ظلم و تعدی نروید. انتهی. امروز روزی است که دیگر نباید ظلم ظالمین را بر خود روا داشته و اطاعت آنها را فرض دانست. مجلس دارالشورا برپا و ندای عدالت داده شده. روزی است که عالی و دانی، غنی و فقیر، تاجر و کاسب، حاکم و محکوم، پادشاه و رعیت در یک طریق مشی نمایند. شرافت و تشخّص به علم است. انسانیت به پاسداری حقوق نوع است، آدمیت به خدمت وطن و تسهیل لوازم زندگانی هموطنان است. **پاورقی‌ها:** [۱] ندای اسلام، س ۱، ش ۶، ۷ صفر ۱۳۲۵ ق، ص ۱ و ۲.