کنشگران / عالمان دینی
خلاصه
این مثنوی با نکوهش دنیاپرستی و ستایش آزادگی از تعلقات مادی آغاز میشود و دنیاپرستان را به دلیل عدم اقتدا به معصومان، سرکش و جاهل میخواند. در ادامه، به بیحاصلی رنجهای دنیوی و بیارزشی کامجوییهای مادی اشاره میکند. سپس، به توصیف رهروان حقیقی دین میپردازد که جان خود را فدای عقل و ایمان کرده و با صبر و تقوا، روح خود را تقویت نمودهاند. در مقابل، دنیاپرستان را به چاپلوسی، پیروی از هوای نفس، ریاکاری و دوری از معانی عمیق قرآن متهم میکند. در پایان، تأکید میشود که تا زمانی که دل از هوای نفس پاک نشود، راز حق در آن جای نمیگیرد و تنها رهروان واقعی دین هستند که به گوهرهای قرآن دست مییابند.
متن کامل گزارش
هر که دنیادار شد گردد عنود [۱] و آن که شد آزاده در ترک فضول [۲] میشود ماننده با آل رسول خاک تیره بر سر آن بیبها کِش به معصومان ندارد اقتدا شیوه گبران و ترسا و یهود برگزیدی از سر جهل ای عنود گر نهای واقف ز سوء عاقبت شو نظر کن سوی هر دون مرتبت گر تو میل مال دنیا میکنی بایدت گشتن شریک هر دنی ور شدی از اهل دین گشتی فرید نادر افتد چون تویی فرد وحید
ای برادر زین همه رنج دراز که ببردی در ره حرص و نیاز حاصلت جز هیچ اندر هیچ نیست کام دنیا لایق این پیچ نیست
آن بزرگانی که رهرو بودهاند بهر قوت روح تن فرسودهاند تن فدای عقل و ایمان کردهاند صبر و تقوی جامه جان کردهاند نه چو این نورستهها در راه دین کز حریصی کرده جان را خاکچین
چاپلوسی کرده با این و به آن طوف [۳] درها میکند از بهر نان گشته نازل در هوای نفس دون از سماء قدس تقوی سرنگون سوی قرآن ننگرند از راه دین بلکه از روی ریا و طمع و کین کم کنند اندر حدیث از دل نظر بلکه از تقلید و زرق و شور و شر
بر ظروف و حرف و صوتش میتنند خوض در اسرار قرآن کم کنند بحثشان از کاسه و خوان طعام نیست اندر ذوقشان طعم کلام دم زنند از نکته لفظی بسی طعم معنی نیست در ذوق کسی کی درآید در دلش ذوق کلام هر که را اندر نظر باشد حطام [۱] هر که را باشد نظر در جاه و مال کی نماید شاهد قرآن جمال
تا نپردازد درون را از هوی در درونش راز حق را نیست جا رهروانی کز پی دین رفتهاند درّ گوهرهای قرآن سفتهاند [۲]
**پاورقیها:**
[۱] سرکش
[۲] جمع فضل: مال زاید بر حاجت
[۳] گردش، گشت
[۱] مال و منال دنیا
[۲] مثنوی ملاصدرا، ص ۱۸۶ - ۱۸۸.
اطلاعات تکمیلی
زمان وقوع: 1044
برهه تاریخی: استقرار حکومت صفویان
زبان اصلی: فارسی
قالب کنش: رساله
کنشگران و ذینفعان
مخاطب کنش: ملت ایران