امیرالمؤمنین علی (ع): «إذا تَغَیرَتْ نیةُ السُلطانِ تَغَیرَ الزَّمانُ»: هرگاه تغییر یابد نیت پادشاه، تغییر یابد روزگار. مراد این است که حق تعالی از روی حکمت و مصلحت به سبب تغیّر نیت و قصد پادشاه، احوال روزگار را در مملکت او تغییر دهد. پس تا پادشاه عادل باشد، توسعه و فراخی دهد و هرگاه قصد ظلم و ستم کند، برکات زمین و آسمان را در آن مُلک کم کند و گرانی و تنگی فرستد. و همچنین اگر نیت پادشاه، بر عکس این تغییر کند، احوال روزگار نیز بر عکس اینْ تغییر کند. و این معنی بر عامه مردم نیز به تجربه معلوم شده و مؤکد و مؤید این بسیار به ظهور رسیده؛ چنان که مشهور است که پادشاهی را گذر بر در باغی انارستان افتاد. خواهش آب انار کرد و باغبان را فرمود که: چند انار بیاور و آب بگیر. او دو عدد انار چید و آورد. چون آب گرفت، یک قدح بزرگ از آن پر شد. پادشاه از شادابی آن انارها تعجب کرد و از قدر انار حاصل آن باغ و مقدار خراج آن پرسید. باغبان هر دو را به عرض رسانید. در نظر پادشاه، آن خراج بر آن باغ با آن مقدار انار و به آن شادابی، کم نمود. قصد آن کرد که بفرماید که خراج زیاد بر آن قرار دهند. روز دیگر نیز اتفاق افتاد که از در آن باغ گذشت و باز باغبان را فرمود که: انار بیاورد و آب بگیرد. باز باغبان دو عدد انار مثل انارهای روز پیش آورد و آب گرفت. آب کمی از آنها حاصل شد. پادشاه تعجب کرد و از وجه آن از باغبان پرسید. باغبان گفت: نمی‌دانم، و جهی از برای من ظاهر نیست مگر این که قصد پادشاه تغییری کرده باشد. پادشاه چون این را مشاهده کرد، از آن قصدی که کرده بود پشیمان شد و قرار به همان خراج مقرر داد. روز دیگر نیز به آنجا رفت و انار طلبید. حکایت بر نحو روز اول جاری شد. دانست که باغبان درست گفته و سرّ در آن، تغیّر قصد و نیت او بوده. و بر خِرَد خُرده دانْ وجه حکمت و مصلحت در این معنی ظاهر است؛ چه، هرگاه پادشاهان خردمند بر آن متنبه شوند، باعث این شود که راغب به عدل شوند که توسعه ایشان و رعیّت هر دو در آن باشد و قصد و نیت ظلم و ستم که به زیان و خسران هر دو آئل[۱] گردد، کم کنند [...] امیرالمؤمنین علی (ع): «إذا اسْتَشاط السُّلطانُ تَسَلَّطَ الشّیطانُ»: هرگاه سفاک گردد پادشاه، تسلط یابد شیطان. و این به اعتبار این است که شیطان همواره در پی این است که فرصت یابد و کسی را در معصیتی اندازد تا پیروان او بسیار و قبح عصیان او کم گردد. پس هرگاه پادشاه را بیند که خشمناک شده بر کسی و قادر است بر آنچه خواهد شد از انواع سیاست او و به‌اندک وسوسه‌ای او را بر ظلم و تعدی زیاد می‌توان داشت، مسلط می‌شود بر او و او را بر آنها می‌دارد. و غرض از این، این است که پادشاهان در وقت خشم، زیاده از دیگران باید که ضبط خود کنند و خود را نگاه دارند از فریب شیطان تا این که در معصیتی نیفتند.[۲] **پاورقی‌ها:** [۱] رجوع کننده، برگردنده [۲] شرح غررالحکم ...، ج ۳، ص ۱۲۰ - ۱۲۲.