نظر به خیرخواهی دولت برطانیه [۱] که ملت فاتح و غالب و مغلوب فی‌الافراد هند است می‌گویم بلاشبهه [۲]، این جمعیت و استعداد و قابلیت و آمادگی سپاه و سلاح و آلات و ادوات دول غربیّه که از کثرت غرور و نخوت در پوست خود نمی‌گنجند و همیشه چون پلنگ خشمگین و شیر غرّان [۳] در همهمه و دمدمه‌اند روزی رسد که این استعداد و آمادگی سلاح و سپاه به کار برده شود و باعث تَزعزُع [۴] و تَخلخُل [۵] امنیت و امان و علت انشتات [۶] و تفرقه نوع انسان گردد. حرص و طمع و چقد و حسد این گروه، گاهی مشتعل می‌شود که سلطه و استیلا و سلطنت دولت برطانیه را در بهترین حِصَص [۷] عالم و نیکوترین اراضی دنیا یعنی هندوستان مشاهده می‌کند. البته نگاهداری این مملکت عظیم و ملت بزرگ که کم از سیصد میلیان [۸] نفوس است در برابر دشمنان قوی و جَری [۹]، وسایلی بزرگ و وسایطی عظیم‌تر از این می‌خواهد که اینک دولت برطانیه در جبل طارق و عدن و سقوطره [۱۰] و غیره و غیره سرحدبندی [۱۱] می‌کند. آن بستن سرحدات، قلوب باشندگان هند است که از صدها سد فولاد، محکم [تر] و از هزارها افواج و آنواپ [۱۲] و جهازات جنگی، اقوی [۱۳] و بهتر است. ازدحام و جمعیتی چون ملت هندیه بسی مشکل است که فنای در شرذمه [۱۴] قلیلی چون ملت برطانیه گردد، بلکه هزارها مثل آن‌گروه و طوایف را بلعیده، فنای فی الخویش و در لباس خود جلوه‌گر نموده‌اند. چنانچه سلاطین مغولیّه [۱۵] که فاتح و غالب بودند، آخر فنای فی‌المغلوب و در لباس هندیان جلوه‌گر شدند. این نکته اهمّ و مسئله بزرگ و مطلب مهم را هنوز ارباب حل و عقد [۱۶] دولت برطانیه شیوه نکرده بلکه خلاف وی [۱] که نیز ازجمله سیاست آنی در نگاهداری حال است [۱] اختیار نموده‌اند. چون رعب و خوف و هیبت و عدم معاشرت و اجنبیّت و بُعد چوار [۲] و دوری از مجالس و امتیاز در هر چیز، از مناصب و ملازمت و مُشاهره [۳] و مواجب و غیره و غیره حتی درگرفتن دوا از شفاخانه [۴] ها ظاهر است که خوف و رعب هیبت، در چنین ملت بزرگ، تا زمان قوت و سلطه و استیلای امت فاتح است؛ و چون زمانه، اندک تزعزع و تخلخلی در امت فاتح آرد، ملت مغلوب چون مرغانٍ محصور، آرزوی پرواز از قفس خواهند نمود. محبت و ارتباط و سلسلة الفت و اتحاد چنان است که وحشیان را رام و اگر از دامّش برهانی یا از مکانش به درکنی خود سوی محبّ و ملطّف [۵] رجوع می‌کند. محبت و الفت و یگانگی و اتحاد و دوستی و هواخواهی اهل هند مر دولت برطانیه را گاهی محکم و استوارگرددکه امتیاز از میان ملت انگریزیه و امت هندیه برداشته شود و امتیاز وقتی، برداشته می‌شود که معاشرت به طرز بیگانگی نباشد. سلطنت و حکمرانی، خود بالفطره بزرگی و برتری را دارد و رعب و خوف در قلوب عامه ساری، است؛ زاید بر آن باعث تنفر رعایاً [۶] ست. آن رایحه دوئیت [۷] و بیگانگی، زمانی برداشته خواهد شدکه تمام امورات مُلکی و ملتی و حلّ و عقد عداوات [۸] به زبانٍ وطنی اهل هند [بیان شود] و انگریزان [۹]، برادرانه چون سایرین در خلأ و ملأ به زبان ایشان [۱۰] تکلم‌کند و در مدارس عمومیه، علوم جدید را به زبان مادری‌شان تعلیم فرمایند. بلاشبهه، بعد از این همه خدماتِ گورنمنت [۱۱] هند، چون دوستی و یگانگی و آلفت و مساوات را اهل هند بینند، جان خود را فدا و مال خویش را بلاگردان این افراد، یعنی ملت برطانیه خواهند نمود. اگرچه این وقت، رأی ما ظاهربینان غیرمآل‌اندیش [!] را سفسطه [۱۲] و دمدمه [۱۳] خواهند نمود [۱۴] و از نظر عبرت نخواهند [۱۵] دید، ولی چون روزگار تربیت‌کند و چرخ، واژگونه گردد و زمانه ناهموار رود، آن وقت مطالب ما را مصدّق خواهند بود [۱۶] [و] کف افسوس خواهند مالید [۱۷]. **پاورقی‌ها:** [۱] بریتانیا [۲] بدون شک. در اصل: بلاشبه [۳] در اصل: عزبان [۴] تزلزل [۵] از میان رفتن [۶] پراکندگی، در اصل: انشطاط [۷] جمع حصه: قسمت‌ها، بخش‌ها [۸] میلیون [۹] گستاخ، دلیر [۱۰] همان جزیره اسکوطره در دریای عمان در جنوب شبه‌جزیره عربستان و از جزایر اقیانوس هند است. [۱۱] مرزبندی [۱۲] توپ‌ها [۱۳] قوی‌تر [۱۴] گروهی از مردم [۱۵] در اصل: شغلیه، منظور، دولت بابری با تیموری هند است. [۱۶] ارباب حل و عقد: کارشناسان [۱] سیاست آنی در نگاهداری حال است: منظور سیاست فعلی در نگهداری وضع موجود است. [۲] دوری همسایگی [۳] اجرت ماهیانه، شهریه [۴] داروخانه [۵] محب و ملطف: دوستدار و لطف‌کننده [۶] جمع رعیت: مردم [۷] رایحه دوئیت: بوی دوگانگی و تفرقه [۸] خصومت‌ها، در اصل: عدالات [۹] انگلیسی‌ها [۱۰] در اصل: اوشان [۱۱] واژه‌ای انگلیسی به معنی حکومت [۱۲] در اصل: سفسفه [۱۳] حیله، افسون، قریب [۱۴] نمودن: وانمودن کردن، نشان دادن [۱۵] در اصل: خواهند [۱۶] مصدق خواهند بود: تصدیق خواهند کرد [۱۷] حبل‌المتین، س ۱، ش ۱، ۱ رجب ۱۳۱۱ ق، ص ۷-۸.