انسان در معاش محتاج است به اجتماع؛ و این اجتماع را در عرف علما و حکما «تمدن» گویند. و این است معنای آنچه حکما گفته‌اند: «الانسانُ مدنیّ بِالطَّبع» یعنی: انسان به حسب طبع، محتاج است به اجتماعی که آن را تمدن گویند. و چون داعیه‌های مردمان، مختلف است و همه نفوس، طلب منفعت خود می‌کنند و هر نفسی از پی غرضی می‌رود: بعضی را میل به شهوات بُوَد، و بعضی را میل به مال، و بعضی را میل به غلبه و استقلال؛ اگر ایشان را به طبایع ایشان گذارند، هر یک آنچه دیگری دارد خواهد و کار به خصومت و نزاع انجامد و به اِضرار [۲] و اِهلاک [۳] یکدیگر مشغول شوند، و هر یک از شغلی که در معاونت یکدیگر دارند بازمانند و فایده جمعیت [۴] و معاونت باطل شود. پس بالضروره، نوعی از تدبیر باید که هر یک را به حدی که مستحق آن باشد قانع گرداند و به حق خویش برساند و دست هر یک \[را\] از تعدّی و تصرف در حقوق دیگران کوتاه گرداند و به شغلی که تعلّق به او دارد مشغول گرداند ... [۵] و چون همه خلق، به طوع و رغبت، انقیاد شرع و فرمانبرداری احکام الهی نکنند، ایشان را حاکمی عادل باید که به لطف و عُنف، خلق را بر طاعت و انقیاد احکام الهی بدارد و حق هر مستحق را به صاحب حق برساند و داد مظلوم از ظالم بستاند و امر معروف و نهی منکر بجا آورد و اهل‌ایمان را از شرّ و آفت کفار و متغلّبان [۶] نگاه دارد و اندازه هر کس بداند و هر یک را به حسب اتفاق و استعداد متوجه کمال دارد و در تهذیب اخلاق و اعمال خلق بکوشد و رفع آفت‌ها و فسادها در زمین بکند. و آن شخص را «امام» و «خلیفه» خدای عزّ و جلّ، گویند و حکما او را «مَلِک علی‌الاطلاق» گویند، و افلاطون او را «مدبّر عالَم» گفته. و آن شخص، پادشاه اصلی و مَلِک حقیقی است . و در آن زمان که امام از نظرها غایب و پنهان باشد به حسب حکمت‌ها و مصلحت‌ها - چون این زمان که حضرت صاحب‌الزمان وخلیفةالرحمن، علیه صلوات الله الملک المنان، چون آفتاب در حجاب سحاب پنهان است- اگر پادشاهی عادلِ مدبّر که کدخدایی و ریاست این جهان نماید در میان خلق نباشد، کار این جهان به فساد و اختلال انجامد و منتظم نشود و هیچ کس را تَعیُّش [۱] ممکن نباشد، بلکه لابد و ناچار و ضرور است خلق را از پادشاهی که به عَدل زندگانی نماید و پیروی سیرت و سنت امام اصل کند و در دفع شرّ ظالمان بکوشد و هر کس را در مرتبه استحقاق خود نگاه دارد و حفظ رعایا و زیردستان، که امانات جناب احدیت‌اند، نماید و مؤمنان و شیعیان را از شرّ طغیان و استیلای کفار و مخالفان دین محافظت نماید و ترویج شعائر [۲] و ملت [۳] بجا آورد و اهل‌علم و تقوا و دین را تقویت کند و اهل‌باطل و بدعت و تَلبیس را دفع کند و طمع در اموال رعایا نکند و ایشان را و اموال ایشان را ادواتِ [۴] فسق و لَهو نسازد و امر معروف و نهی منکر بجا آورد و در امنیت راه‌ها بکوشد و سرحدها را به مردم کاردان ضبط نماید. مجملاً، هرگاه پادشاه در مقام آن باشد که به قدر وُسع و توانایی، پیروی امام اصل کند و سنن مرضیه شرع را در همه باب مُطاع سازد و به قانون معدلَت عمل نماید، چندان فواید و منافع بر وجود او مترتب است که قلم و زبان را وُسع بیان آن نیست. و آن پادشاه را به جناب احدیت، کمال قرب است و دعای او به استجابت نزدیک است و حُسن نیت او مثمر ثمرات بسیار است و خلق از عهده مجازات اِنعام [۵] او بر نمی‌توانند آمد و او به حسب حقیقت، روح این جهان است. این است مجملی در بیان فواید و منافع وجود پادشاهان عادل. ... دیگر از اسباب زوال مُلک و دولت، غرور و خودبینی است؛ و آن، چنان بُوَد که مَلِک را در خاطر گذرد که تو را با این حشمت و شوکت و حُسن رأی و تدبیر و لشکر موافق یکدلِ جان‌فشان و وزرای صاحب‌رأی صاحب‌کفایت و امرای شجاع باتدبیر و وفور خزاین و اموال، و سرانجام آلات حرب و خصمان و دشمنانِ در کمالِ ضعیفی، کسی را حد و یاری آن هست که با تو مقاومت و خصمی تواند کرد؟ و کیست که در روی زمین با تو سرکشی تواند کرد؟ این معنی باعث غلبه و استیلای خصم می‌شود. و همانا که پادشاه در این خیال، همگی متوجه قدرت خود شده و قدرت اصل را، که سرچشمه همه قدرت‌ها است -یعنی قدرت قادر علی‌الاطلاق -را فراموش کرده و ندانسته که دانایی و توانایی همه به او است. دیگر از اعظم اسباب زوال مُلک، ظلم است که: المُلک یبقَی مَعَ الکفر وَ لَا یبقَی مَعَ الظَلَّم. یعنی: پادشاهی با کفر باقی می‌ماند و با ظلم باقی نمی‌ماند. و ظلم باعث خرابی مُلک است و پراکندگی رعیت است. و چون مُلک و رعیت خراب شود، خزانه و لشکر نیز خراب می‌شود. و چون خزانه و لشکر خراب شود، هرگاه دشمنی قاهر متوجه شود، استیلا یابد و بسیار بوده که رعایا و مردمان، که متفرق شده، به بلاد غریب افتاده‌اند، بر دشمنان جمع شده‌اند و ماده قوّت وعُدّت دشمنان شده‌اند. و بسیار شده که ایشان باعث تَصلّب [۱] دشمنان شده‌اند و مَلِک ظالم را مستأصل ساخته‌اند. و دیگر از اسباب زوال مُلک، آن است که پادشاه اگر چه خود ظالم نباشد، اما امرا و عُمّال او ظلمی کرده باشند و پادشاه، دست تعدی ایشان را کوتاه نکند و به اعمال ایشان راضی باشد، یا بنابر قلّتِ التفات به امورِ مُلکی، خبر از ظلم و تعدی ایشان نداشته باشد. و این صورت، در مفسده، مثل صورتِ اول است، بلْ فساد در این قِسم بیشتر است؛ چه، ظلمِ یک کس با ظلم صد کس و هزار کس برابر نمی‌شود. دیگر از اعظم اسباب زوال مُلک بسیاری اشتغال پادشاه است به شُرب و لهو و لذات و غفلت از امور مُلک و تفویض امور به امرا و وزرا؛ چه، به قدر اشتغال به لهو و غفلت، فساد در امور ظاهر می‌شود و آخر به زوال و اختلال امور می‌انجامد. و بسیاری از پادشاهان از غفلت و لهو و شرب، فساد کار ایشان به جایی رسیده که از بیخ کنده شده‌اند، بلکه پادشاهی از دودمان ایشان برافتاده ... و وجه این آن است که پادشاه تا خود خبردار نباشد و تدبیر امور مُلک خود را نکند، کارها منتظم نشود و صلاح نپذیرد. و وزرا و امرا هر چند امین و کاردان و نافذالأمر باشند، به سر خود بسیاری از امور نتوانند کرد. و چون پادشاه، غافل باشد بسیاری فسادها در اطراف و حواشی مُلک از بیرون و اندرون ظاهر شود و ایشان به سر خود همه را تدارک نتوانند کرد و چون تدارک نکنند بالضروره فساد سرایت کند و زیادت شود و ایشان ناچار از بیم و وهم، حقیقت را از پادشاه پنهان کنند. و همچنین فساد بر فساد مترتب شود و آخر، کار به جایی رسد که امر قابل علاج نباشد؛ چون بیماری که تخلیط [۱] و فساد [۲] بر روی یکدیگر کند تا به حدی که قوّت بدنی، وفا به تدارک مرض نکند و طبیب از علاج عاجز آید. بل، طریقه عاقل آن است که همیشه از ساعات فراغت خود کم کند و بر ساعات فکر و اندیشه بیفزاید و اکثر اوقات در فکر بوده باشد و از جزئیات احوال مُلکِ خویش و دشمنان خبردار باشد و هر جا خللی جزیی رودهد در تدارک آن، فکر و اندیشه نماید و به زودی تدارک اصلاح آن بکند که اگر در اصلاح اندک جزئی تغافل کند، جزئی کلی شود و تدارک آن محتاج به سعی‌های عظیم باشد. و وزرا و امرا و عمال و کارکنان مُلک، هر چند در کمال مراقبت باشند، تا پادشاه از امور ایشان خبردار نباشد امور ایشان بر وجه کمال نباشد. و هرگاه پادشاه، غافل و به لهو و لعب و شُرب مشغول باشد، کارها چون حرکتِ مرتعِش باشد، بلکه زبون‌تر؛ چه، پادشاه به منزله روح است در بدن، و کارکنانْ مَلِک را مانند دست و پا و اعضا. و حرکت اعضا بی‌خبر روح، حرکت ارتعاشی باشد. [۳] دیگر از اسباب زوال مُلک، بُخل و خِست پادشاه است که چون بخل و خسّت ورزد طبع‌ها از او رمیده شود و دوستی او از دل‌ها برود و لشکریان به طوع و رغبت جهت او کوشش و جان‌فشانی نکنند و بخیل در مواضع ضرورت که بذل اموال باید کرد، تقصیر [۴] کند و حبّ مال، او را از بدی عاقبت غافل سازد و بالضروره این امور، مُفضی [۵] به فساد مُلک و تفرّق جمعیت او گردد. دیگر از اسباب زوال مُلک، آن است که پادشاه بخشش‌ها و خرج‌های بیجا کند و طریقه اسراف و تَبذیر [۶] پیش گیرد و دخل به خرج وفا نکند، یا از بی‌پروایی و بی‌نَسَقی، مَحال [۷] مملکتی روی به خرابی کند. و این معانی باعث آن شود که مال کم شود و خزانه، وفا به علوفه و مَرسوم [۸] لشکریان نکند و ایشان طلب مرسوم و مقرری خود کنند و این معنی، باعث شوریدگی میان شاه و سپاه شود و بالاخره به زوال دولت منتهی شود. و از این قبیل است هرگاه در خزینه مالی نباشد، ناگاه دشمنی قوی قاهر بهم رسد و دفع دشمن، بی‌سرانجامِ سپاه و مالِ بسیار نمی‌شود و بدون آن چاره و علاجی نمی‌توان کرد و از تحمیل بر رعایا چیزی کلی حاصل نمی‌شود و باعث بدنامی و زیادتی جرأت خصم می‌گردد. پس بالضروره این معنی، باعث زوال و اختلال مُلک گردد. پس بر پادشاه لازم است که اِخراجات [۱] خود را کم کند و بذل بی‌موقع بجا نیاورد و در تعمیر [۲] ولایت بکوشد و چنان کند که در حال رفاهیت، از اخراجات چیزی زیاد آید که باعث توفیر [۳] خزانه شود تا در وقت ضرورت و ظهور دشمنان قوی، به کار آید. دیگر از اسباب زوال مُلک، خرابی مملکت و بی‌سرانجامی و تفرق رعیت است؛ چه، هرگاه بلاد و نواحی رو در خرابی کند و پادشاه در تدارک آن نکوشد، روز به روز خرابی زیاده شود و از خرابی محالّ و تفرّق رعایا، نقص به رونق پادشاهی راه یابد و نقصان به خزانه رسد و اختلال به سپاه رو آورد. و این امور، بسیاری از اوقات موجب زوال مُلک گردد. دیگر از اسباب زوال مُلک، بی‌سرانجامی و کمی لشکر \[است\] که از مقدار حاجت کمتر باشند، یا آنچه باشند، بی‌سرانجام باشند و مقرری ایشان به ایشان نرسد و مَداخل [۴] ایشان به خرج ایشان وفا نکند. و ظاهر است که اختلال سپاه موجب اختلال مُلک و پادشاهی است. و از این نوع است آن که پادشاه به لشکریان نپردازد و التفاتی به حال ایشان نداشته باشد و نسبت به ایشان مهربانی نکند که بالضروره مِهر پادشاه از دل ایشان برود و در وقت ضرورت جانفشانی نکنند. و قاعدة عقلی، آن است که پادشاه از احوال سپاه مُتَفَحِصصّ [۵] باشد و به ایشان مهربانی می‌کرده باشد و تلطّفات می‌نموده باشد و گاهی با ایشان سخن می‌گفته باشد و شکفتگی می‌کرده باشد. و از این نوع است آن که سپاهیان از ورزش سپاهیگری بیفتند و آلات طعن و ضرب و دفع بگذارند [۶] و به شغل‌های دیگر پردازند، یا اوقات را به بطالت و لهو و عبث می‌گذرانیده باشند که از این راه، کاهلی در طبع ایشان پدید آید و به فراغت و استراحت و تنعم و تَلذَذ [۱] و سایه و بستر نرم خو گیرند. و آنچه عادت شد، ازاله [۲] آن دشوار است؛ و چون مهمات دشوار و خطرناک پیش آید، از ایشان کاری نیاید و خلاف عادت خود نتوانند کرد. دیگر از اسباب زوال مُلک، خصومت و عداوت و منازعه است میان امرا و خواص پادشاه؛ که حکما گفته‌اند که اعظم اسباب بقای مُلک، توافق اَحِبّا [۳] و تنازع اعداء [۴] است؛ چه، خواص هرگاه با یکدیگر منازع باشند، نسبت به مَلِکْ شرط اخلاص بجا نیاورند و در هر مقام هر یک را غرض آن افتد که بدنامی و فساد به دیگری راجع شود و هر یک شق نقیض دیگری می‌داشته باشند. و چون حربی رو دهد، هر یک دفع دیگری طلبد نه دفع خصم. و وقتی لشکریان بر خصم غلبه کنند که همه در ظاهر و باطن به منزله یک شخص باشند؛ چه، مجموع لشکری که در همت و عزیمت و ارادت، موافق هم باشند به منزله یک شخص باشند که قوّت چندین شخص داشته باشد. دیگر از اسباب زوال مُلک، تفویض کارها است به جماعتی که اهل آن کار نباشند؛ چنانچه ظلم و تعدی کنند یا در آن کارِ خود بی‌وقوف باشند، یا امین نباشند و خیانت کنند، یا سِفله و دَنی [۵] باشند؛ که از حکما منقول است که مردن هزار کس از بُلندان کم‌ضررتر است از ارتفاع درجه یکی از سَفَله و پَستان. و از بوذرجمهر حکیم پرسیدند که سبب چه بود که پادشاهی آل‌ساسان رسید به آنچه رسید، بعد از آن که بود ایشان را قوّت سلطنت و شدّت ارکان عظمت؟ حکیم در جواب فرمود: به جهت آن که ایشان کارهای بزرگ را به مردم کوچک‌مرتبه فرمودند. و از بعضی پادشاهان بعد از آن که سلطنت از دست او به در رفته بود، پرسیدند که چه چیز پادشاهی را از دست شما بیرون کرد و بنای عزت شما را خراب کرد؟ گفت: ما را لذت و فراغت مشغول ساخت از توجه به مهمات و اعتماد کردیم بر کارکنان مملکت. ایشان مصلحت خود را بر مصلحت ما اختیار کردند و عمال ما بر رعیت ما ظلم کردند، دل‌های رعیت از ما رمید و آرزوی خلاصی از ما می‌کردند. و ستم ایشان بر رعیت باعث آن شد که دَخل [۱] ما کم شد و مَرسوم [۲] لشکر ما حاصل نشد. ما را ناصر [۳] کم بود، و اعظم آنچه به سبب آن، ملک ما زایل شد آن بود که اخبار و اسرار ما به همه جا منتشر می‌شد. دیگر از اسباب زوال مُلک، آن است که پادشاه به خود تغییر راه دهد؛ یعنی اخلاق و اعمال خیری که داشته باشد تغییر دهد؛ چنانچه متواضع باشد تغییر دهد و متکبر شود، یا صدقات و خیرات داشته باشد قطع کند، یا با رعایا عدل و حُسن سلوک داشته باشد به آن تغییر راه دهد، و علی هذا القیاس. این است آنچه غرض به ذکر آن در مقدمه متعلق بود. و در این مقدمه، تفصیل بعضی اسباب که اکثر اوقات باعث اختلال و زوال رونق مُلک می‌شود \[مذکور شد\] و بر سلاطین و ملوک لازم است حفظ این قوانین کردن و از آن آفات احتزاز لازم دانستن. امید از کرم واهب ذوالجلال و کریم متعال آن است که ذات بی‌مثل و مانند این پادشاه [۴] عاقِل عادِل خیّرنوازِ شریرگدازِ پاک‌نهادِ نیکْ‌اعتقادِ مَلَک‌سیرتِ قدسی‌سریرتِ معدلت‌شعارِ نَصفَت‌آثارِ رحیم مشفق را از آفات و خطرهای روزگار در حفظ و امان خود داشته، سایه معدلتْ پیرایه دولت و سلطنت آن عالی‌حضرت بر مَفارق عالَمیان تا ظهور دولت حضرت صاحب‌الزمان مستمر و بر دوام بدارد، بحق الحق. [۵] در ذکر فضیلت عدل از حضرت رسول (ص) منقول است که: «هر حاکمی که بر رعیت خود رحم نکند خدای عز و جلّ بهشت را بر وی حرام گرداند». و از آن حضرت منقول است که: «هیچ حاکمی یک شب با نیتِ ظلم رعیتْ خواب نکند، الا که خدای عزّ و جل بهشت بر وی حرام گرداند». و از آن حضرت منقول است که: «خوارترین خلق بر خدای عز و جلّ کسی است که والی امری از امور مسلمانان شده باشد و میانه ایشان عدل بجا نیاورد». و از حضرت امیرالمؤمنین (ع) منقول است که: «اول کسی که داخل دوزخ می‌شود، حاکم مسلطی است که عدالت نکرده باشد و صاحب ثروت و مالی که حق آن مال را نداده باشد». و از حضرت رسول(ص) منقول است که: «روز قیامت می‌آورند پادشاه ظالم را و با او هیچ یاری دهنده‌ای نیست و هیچ عذرخواهی نه. پس انداخته می‌شود در دوزخ، پس در آن می‌گردد چنان که آسیا می‌گردد، پس درِ قعر دوزخ بسته می‌شود». و از آن حضرت منقول است که: «دوست‌ترین مردم به خدای عزّ و جلّ در روز قیامت و نزدیکترین ایشان به خدا، پادشاه عادل است و مبغوض‌ترین مردم به خدای عزّ و جلّ در روز قیامت و سخت عذابترین ایشان پادشاه ظالم است». و بباید دانست که از جهت پادشاهان هیچ صفت به «عدل» نمی‌رسد؛ چه، عدل را چندین فایده است: اول، آن که باعث خشنودی و رضای خدای عزّ و جلّ است. دویّم، آن که باعث درجات و مَثوبات [۱] و دخول روضات جنان [۲] و خلاصی از عذاب نیران [۳] است. سیّم، آن که شکرگزاری نعمت‌های ربانی است و شکر نعمتْ باعث زیادتی نعمت و لطف مهربانی خدای عزّ و جلّ می‌شود و باعث طول عمر و طول نعمت می‌گردد. پادشاهانی که به صفت عدل آراسته بودند، ایام دولت ایشان ممتد بود و عیش ایشان خوشتر و عمر ایشان درازتر بود. چهارم، آن که رعایا و زیردستان امانتی چندند که خدا عزّ و جلّ نزد پادشاهان سپرده، بر ایشان لازم است که حفظ امانت بکنند و در روز بازخواست از عهده امانت بیرون آمده باشند. پنجم، آن که عدل باعث نام نیکو و ذکر جمیل می‌شود و سال‌های دراز، نام پادشاه عادل در زبان‌ها به خیر و خوبی جاری است و همه کس او را تعریف و توصیف می‌کنند و به دعای خیر یادآوری می‌کنند و مدح و ثنای بی‌حد بجا می‌آورند. ششم، آن که عدل باعث دعاگویی رعایا و زیردستان و سایر مردمان می‌شود و دعا از اجابت دور نیست. چندین هزار کس هرگاه کسی را دعا کنند، البته در آن میانه، جماعتی دعای ایشان مستجاب خواهد بود. و همچنین اگر پادشاه ظالم باشد، خلق عالَم - خواه رعیت مُلک او و خواه دیگران - بر او نفرین خواهند کرد. البته در آن میان دعای جماعتی مستجاب خواهد بود، خصوصاَ مظلومان که دعای ایشان رد نمی‌شود و تیر دعای سحرگاهی مظلوم نمی‌شود که به هدف اجابت نرسد. حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: اِتَّقوا دَعوةَ المَظلُوم فَإِنَّه یَسأَلُ اللهَ حَقَّهُ وَ اللَّهُ سُبحَانَهُ أَکرَمُ مِن أن یُسئَلَ حَقّاً إلا اَجابَ. یعنی: بپرهیزید از نفرین مظلوم که او از خدای عزّ و جلّ، حق خود طلب می‌کند و خدای عزّ و جلّ از آن گرامی‌تر است که حقی طلب کنند و او اجابت نکند. هفتم، آثار و برکات عدل به اولاد و اعقاب سرایت می‌کند و ظلم باعث قطع نسل و برافتادن ذَریّات می‌شود؛ چنانچه از احوال بنی‌امیه، این حکم ظاهر و هویدا است که در زمان دولت ایشان چندین هزار کس از اولاد و ذریّات ایشان موجود بودند؛ الحال سال‌ها است که نسل ایشان چنان برافتاده که در اطراف و جوانب عالَم هیچ کس نشان نمی‌دهد که از ایشان در جایی نسلی وعَقَبی باقی مانده باشد. و این از اثر شئامت [۱] ظلم و بدی افعال ایشان است. هشتم، عدل باعث معموری و آبادنی مُلک می‌شود، و هرگاه مملکت آبادان است و رعیتْ مرفه و آسوده‌اند، خزاین پادشاه معمور است و در ضمن آن، آراستگی و نَسَق سپاه بیشتر است. و هرگاه خزانه پادشاه معمور باشد و سپاه آراسته باشد، دشمنان را طمع در مُلک بهم نمی‌رسد و این باعث دوام دولت پادشاه است. و اگر پادشاهی ظالم باشد تا دفع ظلم متغلبان نکند و از احوال مُلک خود باخبر نباشد و بر رعایا و زیردستان ظلم رود، مرتبه مرتبه مملکت روی به خرابی کند و رعایا و زیردستان متفرق و پراکنده، بلکه مستأصل شوند. و چون مُلک خراب و رعایا پریشان باشند، خزانه و لشکر نیز خراب و بی‌سرانجام باشد، دشمنانِ اطراف را طمع در مُلک بهم رسد. و بنابر آن که آن پادشاه ظالم است، امداد و اعانت الهی نیز با آن دشمنان باشد و سپاهِ دعای مظلومان نیز یاری آن جماعت دهد. بالضروره ایشان را غلبه و استیلا دست دهد و استیصال آن پادشاه ظالم، ایشان را به اَسهَل [۲] وجهی میسّر گردد. و بباید دانست که اگر چندی مُلک را آرام باشد و دشمنانِ اطراف به حال خود گرفتار باشند و ایشان را توانایی تعدی و تطاول نباشد، شرط عقل نیست به این ایمن شدن و دست از تهیه و استعداد، جهت عواقب امور برداشتن؛ چه، ایشان را هرگاه قوّتی بهم رسد یا ضعفی در این طرف ببینند و فارغ باشند، قطع طمع نکنند و دست از تعدی و تطاول برندارند. و حفظ دولت و پادشاهی به سه چیز می‌شود: یکی آنچه که باطناً دخل در حفظ مُلک و دولت دارد. و آن، آن است که مَلِک در سرّ و باطن، معامله با خدای عزّ و جلّ درست کرده باشد بر نحوی که خدای عزّ و جلّ از او راضی باشد تا آن که عساکر تأیید و نصرت الهی و لشکرهای غیبی در مقام تأیید و اعانت آن پادشاه باشند؛ و دویّم، آنچه به ظاهر در حفظ مُلک و دولت دخیل است، و آن محافظت رعیت و خزانه و لشکر و نصب مردم کاردان صاحب کفایت است از عمال و وزرا و سران سپاه و محافظان اِقطاع [۱] و سرحدهای مُلک و غیر ذلک، در ظاهر و باطن، هر دو در حفظ دولت و مُلک دخل دارد. و آن عدل و احسان کردن است و کوتاه کردن دست تعدی ظالمان و ستمکاران و تنبیه و تأدیب ایشان. البته مَلِک را از این امور غافل نباید بود. نهم، نیت عدل و نیت خوب پادشاه در همه چیز سرایت می‌کند و باعث برکات و زیادتی نعمت‌ها می‌شود. و نیت بد هرگاه در خاطر پادشاه گذرد، سرایت در همه چیز می‌کند و خیر و برکت از همه فواید و اَثمار و نعمت‌های این جهانی می‌رود. [۲] و بباید دانست که مراعات قانون معدلت چنانچه شاید بی‌چند چیز صورت نمی‌یابد: اول، آن که مَلِکْ بسیاریِ حُبّ راحت و فراغت و آسایش را ترک کند؛ که همچنان که کار آخرت با حب راحتِ بسیار و عیش و فراغتِ زیاد راست نمی‌آید، بلکه مشقت طاعات باید کشید و در بندگی خدا متحمل انواع مجاهدات باید شد، همچنین کار دنیا با عیش و فراغت بسیار راست نمی‌آید و بدون جفا و مشقت و خلافِ طبع نمی‌شود؛ چه، پادشاه را باید فکر در امور مُلکی کرد و هر رخنه را تدارک نمود. بعضی مردم را به قول، و بعضی را به فعل تفقد و تدارک باید کرد. بعضی را احسان و بعضی را سیاست [۳] باید، و بعضی را تعلیم باید، و بعضی را نصیحت و اَنعام و مَواجب، [۴] بعضی را کم باید کرد و بعضی را زیاد. و اینها را فکرها باید کرد تا معامله بر وجه ثواب رو دهد. و در عزل و نصب عمال و ارباب مناصب، اندیشه‌ها باید کرد و مشاورات باید نمود و به حقیقت‌ها باید رسید و در تدبیر احوال دشمنان بزرگ و کوچک و آشنا و بیگانه فکرها باید کرد و تدارک‌ها نمود و در تعمیر [۱] مملکت و ترفیه [۲] رعیت و دادرسی مظلومان و تأدیب ظالمان سعی‌ها باید کرد. و اینها همه مشقت و آزار دارد و با راحت و فراغتِ بسیار جمع نمی‌شود؛ خصوصاً آزار کردن و سیاست کردن و تأدیب مفسدان و ظالمان و دروغگویان و مُفَتِّنان [۳] و خائنان، که آزار به کسی رسانیده، بر نَفْس‌های شریف شاقّ می‌نماید و بدون آن، کار دنیا و آخرت راست نمی‌آید و میسر نمی‌شود و اینها با فراغتِ بسیار جمع نمی‌شود. به حسب عقل، رخصتی که پادشاهان را در راحت و فراغت هست وقتی است که از نظم و نسق معظمات امور مُلکْ فارغ شده باشند و تدارکی مُلکی باقی نمانده باشد. و بدون آن بسیار باشد که اشتغال به اندک لذتی و فراغتی، موجب پشیمانی و ندامت‌های کلی شود و سودی ندهد. دویّم، آن که سخن خوشآمدگویان را در نظر پادشاه چندان وقعی نباشد؛ چه، بیشتر مردم - به جهت آن که در طبیعت بشری مَرکوز [۴] است - که ابتدا از سخن خوش و روکش محظوظ می‌شوند. کم‌اند از مردم که اگر آفتی در مُلک باشد حقیقت آن را چنانچه هست به عرض رسانند، بلکه آفت‌ها را مخفی می‌دارند و همیشه تعریف و توصیف می‌کنند و اگر ظلمی در ممالک باشد یا خللی در امور مُلک رود ظاهر نمی‌سازند و می‌گویند: «به عدل تو هرگز پادشاهی نبوده و مملکت هیچ پادشاهی به این آبادانی نبوده و لشکر هرگز به این سرانجام نبوده و خزانه هرگز به این معموری نبوده و دشمنان هرگز چنین ضعیف نبوده‌اند، عمال در کمال معدلتند و هیچ ظلمی نمی‌شود». و چون این سخنان به گوش پادشاهان خوش می‌آید و محظوظ می‌شوند، این نوع سخنان می‌گویند به غرض آن که پادشاه محظوظ می‌شود. و اگر از عالمی ظلمی و فسادی ظاهر می‌شود مخفی می‌دارند و خلاف آن می‌گویند. و این به ظاهر دوستی است، اما در حقیقت دوستی نیست؛ چه، باعث غفلت و غرور می‌شود و سررشته کارها از دست می‌رود و حقیقت‌ها بر پادشاه مخفی می‌ماند و از تدارک غافل می‌شود و از تهیه و استعدادِ عُدّت و آلت [۵] و مراعات احتیاط و پیش‌بینی غافل می‌شود. و بسیار باشد که باعث خرابی مُلک و استیلای دشمن شود. و سخن خوشآمدگویانْ اگر چه در اول حال شادمانی دل افزاید، اما در دویم حال، نقصان بینایی بصیرت و اندوه جاودانی افزاید. بلی، چنین سخنان که دلالت بر نهایت سرانجام و انتظام و کمال مراتب خوبی‌ها و نبودن آفت‌ها و خلل‌ها کند، باید که در مجالس و محافل و محاضر مذکور می‌شده باشد. و در این باب مبالغه‌ها می‌رفته باشد و در حضور آشنا و بیگانه و دوست و دشمن، این قِسم سخنان و زیاده از این، به مبالغات تمام مذکور باشد؛ خصوصاً از خواصّ مَلک، تا منتشر شود و در اطراف عالم مشهور گردد. و چیزی که دلالت بر اندک نقص کند پنهان باید داشت؛ اما در خلوت حقیقت هر چیز به قدر امکان، کسی را که میسر باشد به عرض پادشاه باید رسانید، هر چند مضمون آن تلخ و ناخوش‌گوار باشد. و اگر بعضی را صریح نتوان گفت، در لباس تَمثیل و حکایت و تَلویح [۱] و اشاره اظهار باید نمود، بر وجهی که منافی احترام و احتشام مجلس پادشاه نبوده باشد. و بر پادشاه لازم است که به سخنان روکش خوشآمدگویان فریفته نشود و فی‌الحال باور نکند، بلکه در جستجو و تفحص و تفتیش، کمال اهتمام مرعی دارد تا حقیقت هر چیز، چنانچه هست روشن شود و موافق مصلحت عمل نماید؛ که بسیار بوده باشد که لشکرها از خصمانْ شکست یافته‌اند و قتل و اَسر [۲] به طوایف بسیار راه یافته و اهل‌تلبیس به جهت خوشآمدگویی و مراعات مصلحت خود، عکس آن در ضمیر مَلِک مستقر ساخته‌اند و به واسطه عدم تفحص، پادشاه آن را قبول نموده و از آن، فسادها ناشی شده، و بسیار بوده که مُلک به فساد رفته. حاصل، طریقه عقل آن است که پادشاه به شنیدن سخنان خوشآمد، کم‌رغبت باشد و به سخنانی که بعضی حلال نمکان از روی غمخواری گویند هر چند تلخ باشد، اظهار رغبت نماید و مَحمدت [۳] گوید و از شنیدن آن، اظهار بشاشت و خوشحالی نماید تا رغبت مردمان در آن بیفزاید و در مقام راست‌گویی و حق‌گویی برآیند. و کسی که \[از دهانش\] سخنان خوشآمدآمیز و بی‌اصل و غلط بیرون آید، او را نکوهش و سرزنش نماید تا رغبت ایشان از آن طریقه کم شود. مجملاً، پادشاه باید از ناراستی، وحشت تمام اظهار کند و مبالغه بسیار در نفرت از آن بجا آورد، بلکه تنبیهات و تأدیبات بجا آوَرَد تا همه کس، خصوصاً خواص پادشاه، به راستی و حق‌گویی گرایند و از دروغ‌ها و غلط‌ها که مبنی بر مصلحت‌ها است احتراز لازم دانند. سیّم، آن که کسان دیوان به جهت دادرسی رعیت و مظلومان تعیین نماید؛ چون پادشاه را همیشه میسر نیست که خود به همه دیوانی می‌رسیده باشد و در تقویم [۱] و صلاح ارباب دیوان و دادرسان مظالم، احتیاط مرعی دارد: اولاً، آن که این کس، قابل این شغل خطیر بوده باشد؛ آن، چنان بُوَد که کاردان و صاحب وقوف و دانا به قواعد و قوانین شرع و حساب و عرف بوده باشد، و صاحب فضل و کمال و امانت و دیانت باشد، و نیک‌ذات و کدخدا و غمخوار پادشاه و رعیت باشد، و بی‌طمع باشد، و از اهل‌فراغت و عیش نباشد، بلکه صاحب کدورت و جفاکش بوده باشد، و نرمی با درشتی جمع باشد. ثانیاً، پادشاه همیشه از خصوصیات احوال و دیوان‌های ایشان متفحص بوده باشد و اگر به سهو غلطی واقع شود تعلیم نماید، و اگر به عمد شده باشد و استحقاق تأدیب داشته باشد تأدیب نماید. و اصل از همه و عمده‌تر، آن است که راه طمع ایشان مسدود باشد و اگر خیانتی از ایشان ظاهر شود، البته پادشاه به نحوی که تقاضا کند، به قول یا به فعل، تدارک آن بجا آورد. چهارم، آن که پادشاه از حال مظلومان و ستم‌رسیدگان متفحص باشد و به همه جا و همه کس سفارش می‌نموده باشد که اگر به مظلومی ستمی رسیده باشد مرا خبر می‌کرده باشید. خواجه نظام‌الملک طوسی، که از اعاظم وزرا و دانشمند صاحب تدبیر است و در عقل و تدبیر بی‌مثل است، در کتابی که جهت سلطان ملکشاه سلجوقی، در آداب پادشاهی نوشته، [۲] در این باب سخنی دارد. به عبارت او نقل کرده شد الا در چند موضع که لفظ غیرمأنوس را تبدیل نموده. «باید که همیشه به همه اطراف، جاسوسان بروند بر سبیل بازرگانان و سیّاحان و صوفیان و داروفروشان و درویشان، و از هر چه می‌شنوند خبری آرند تا از هیچ‌گونه از احوال، خبری از پادشاه پوشیده نماند واگر خبری حادث گردد و تازه رو دهد به وقت خویش تدارک کرده آید؛ چه، بسیار وقت بوده است که والیان و گماشتگان و امرا سر مخالفت و عصیان داشته‌اند و بر پادشاه سُگالیده‌اند، [۳] که جاسوسان در رسیده و پادشاه را خبر کرده‌اند. پادشاه در وقت، بر نشسته و ناگاه تاخت بر سر ایشان شده و فروگرفته و عزم ایشان را باطل کرده. و اگر پادشاهی یا لشکری بیگانه قصد مملکت او کرده‌اند، همچنین او را آگاه کرده‌اند و او کار خویش ساخته است و دفع آن کرده و از حال رعایا همچنین خبر داده‌اند از نیک و بد و پادشاهان تدبیر آن بداشته‌اند». در آداب سلوک پادشاه نسبت به حکما و فقها و دانشمندان و اصحاب فتوا و درس که اصحاب ارشاد و هدایت‌اند یک طبقه از علما حکمایند، و ایشان جماعتی‌اند که به فکرهای عمیق و نظرهای بلند و رأی‌های صواب، تفکر در حقایق موجودات نموده باشند و به کُنه حقیقت‌ها رسیده باشند و از راه براهین صحیح، اطلاع بر مبدأ و معاد بهم رسانیده، و مرتبه بلند از شناخت و توحید و تنزیه مبدأ اول تحصیل نموده، و معرفت مقربان درگاه احدیت از عقول و نفوس شریفه حاصل کرده، و فنون علوم حِکمیه را، چون الهی و طبیعی و ریاضی و اصول و فروع این فنون را، موافق قانون صحیح و حق صریح اکتساب نموده، و احاطه بر اقوال و آرای حکما و دانایان پیش \[حاصل\] کرده، و در تهذیب و تعدیل قوای نفسانی و دواعی [۲] بدنی کوشیده، و حب دنیا و آرزوهای این جهانی از دل بیرون کرده. و تعظیم و تکریم این طبقه بر همه لازم و ضرور است. و ایشان خلاصه اهل عالَمند و وجود ایشان عزیز و نادر است و گاه باشد که در چندین قرن، بیش از یک یا دو از ایشان بهم نرسد، و معرفت به حال ایشان نیز اکثر مردم را بهم نمی‌رسد. و اکثر اوقات جمعی از اهل‌حدیث و فقه که بیش از ظواهر بعضی آیات و احادیث نفهمیده‌اند و به اعماق آیات شریفه و غوامض اسرار احادیث نرسیده‌اند، طبقه علمای حکمت را بالکلیه انکار و تجهیل [۳] می‌نمایند. و در این، باب مبالغه از حد گذرانند. و بسیار باشد که تکفیر ایشان بالکلیه نمایند و قائل به اسلام یکی از ایشان نشوند. طبقه دیگر از اهل‌علم، مجتهدانند. و ایشان گروهی اند که اطلاع تمام بر آیات قرآنی و احادیث شریفه اصحاب عصمت و طهارت دارند، و در مضامین آیات و احادیث تأمل نموده‌اند، و صاحبان فکرهای دقیق و نظرهای صایب‌اند، و ممارست قوانین اصول و فروع و طرق استدلال و بحث نموده‌اند، و علومی، [۴] چند - که در اجتهاد شرط - است تحصیل کرده‌اند و به صفت تقوا و دیانت و پرهیزگاری و عدالت متّصف‌اند. وجود ایشان جهت ارشاد و راهنمایی خلق از همه چیز ضرورتر است؛ چه، معرفت احکام و دانستن قواعد حلال و حرام، بی‌افکار ثاقبه و انظار صایبه ایشان صورت نبندد و معرفت امور دین و شرع از فتاوا و اخبارات ایشان تحقق [۱] یابد و بر همه خلق پیروی ایشان و تعظیم حکم و فتوای ایشان واجب و متحتّم است. طبقه دیگر، مفسران و محدثان و فقهایند که ایشان در مرتبه و دانش به مرتبه مجتهدین نرسیده‌اند، اما ممارست معرفت آیات و تفاسیر قرآن نموده‌اند یا ممارست و ملازمت کتب حدیث کرده‌اند و در فهم احادیث، مساعی جمیله مبذول داشته‌اند، یا کتب فقه مطالعه کرده‌اند و در نشر و مُدارست [۲] آن می‌کوشند و طریقه تعلیم و تعلّم این علوم را وجهه همت خود ساخته‌اند. و اعانت و اکرام این طبقات بر ذمه همت ملوک از لوازم است. پس باید که پادشاه در تعظیم و اکرام ایشان غایت مبالغه کند و در ایصال [۳] وظایف و سُیورغالات [۴] ایشان اهتمام ورزد و از احوالات فقرای سادات و ایتام و بیوه‌زنان ایشان غافل نگردد و حقوق اَخماس [۵] و غیر ذلک به ایشان برساند و اَشراف و نقبا و سادات و صاحبان خاندان‌های بزرگ و رفیع را بزرگ‌مرتبه دارد و در اِجلال و توقیر [۶] ایشان تقصیر ننماید و مراعات عبّاد و زهّاد و گوشه‌نشینان بجا آورد و از تلبیس زَرّاقان [۷] و دروغ گویان و شیّادان که در میان این طوایف می‌باشند، برحذر باشد و از مردمانی که دعوی‌های کرامات و خوارق عادات و کشف و اخبار مُغَیّبات [۸] می‌کنند، فریب نخورد. و بر پادشاه، ترویج مساجد و معابد و مواضع دعا لازم است؛ پس باید که در این باب به جماعتی که به ایشان نسبت داشته باشد چون صُدور [۹] و اهالی شرع، تأکید نماید که مساجد شریفه را به رونق آرند و جماعتی که اهلیّت و قابلیَت نداشته باشند، ایشان را از محراب و منبر، مُتقاعد سازند [۱] تا اِضلال [۲] خلق نکنند و آفت جهل مرکّب ایشان به عوام‌الناس و مردم ضعیف‌العقل سرایت ننماید، بلکه باید پیشنمازان و واعظان، مردم صالح عادلٍ متدیّن عارف به مسائل و احکام شرع باشند تا از اقتدای به ایشان ضرری به ایمان [۳] خلق راه نیابد؛ چه، همیشه عوام‌الناس نظر بر پیشنمازان و واعظان می‌دارند و سخنان ایشان را مقبول و مُتّبَع [۴] شناسند. و هرگاه مردم بد، که به قلّت دانش و صلاح موسوم باشند، در این امور دخیل شوند و به جهت حبّ ریاست و صِرف قلوب عوام به جانب خود، احکام و احادیث را بر مطالب خود حمل نمایند و تحریف در الفاظ و معانی کنند و هر باطلی که خواهش آن داشته باشند - به تأویلات بعیده - نصوص شرع را موافق آن سازند و بسیار باشد که احادیث، بر سبیل خدعه و تلبیس، وضع نمایند و بسیار باشد که علما و دانشمندان را تَفْسیق [۵] کنند، بلکه به آن اکتفا نکرده تکفیر نمایند و قَدْح [۶] در دین‌های فضلا کنند تا عوام را از جانب ایشان رمیده سازند و رواجی در کار خود تحصیل کنند. اگر فاضلی، نظری در کتب صوفیه، جهت اطلاع بر مذهب ایشان یا بعضی فواید - که کم کتابی از آن خالی می‌باشد - کرده باشد، گویند: فلانی صوفی است و صوفیه همه کافرند. و اگر کسی اطلاع بر کتب حکما وعلوم فلسفی داشته باشد، گویند: فلانی حکیم است و کافر است و ایمان ندارد. و تلبیس‌ها کنند و تهمت‌ها زنند. و در همه زمان این قِسْم کسان بسیار باشند و در زمان ما نیز هستند. و این گروه بدترین خلقند. منتظر فرصت‌اند که اگر پادشاهان و ارباب دولت زجر ایشان نکنند و ایشان را بر حدود و مراتب خود ندارند و منع ایشان از محراب و منبر و مسندِ اِفاده و افتاء [۱] نکنند، طغیان کنند و شرّ ایشان به علما و فضلا برسد و عوام را گمراه سازند و از راه راست دور گردانند. و مذهب‌های باطل در میان خلق از این راه بهم رسیده؛ چه، جاهلان قوّت گرفته‌اند و از روی کم‌عقلی و کم‌دانشی یا حبّ دنیا و ریاست، اعتقادات باطله و مذاهب سخیفه احداث کرده‌اند که: لَوْ سَکَت الجاهِلَونَ ارتَفعَ الخِلاف. یعنی: اگر ساکت باشند، نادانان، خلاف بر طرف می‌شود. این گروه، اکثر اوقاتْ خود را منسوب به معرفت قرآن و حدیث سازند و دعوی کمال مهارت در آن کنند، ولیکن از قرآن و حدیث، به غیر از ظواهر بعضی الفاظ، چیزی دیگر ندانند. اگر سلاطین و ارباب دولت در مقام تمییز و اصلاح مراتب علما نباشند، روز به روز این طبقه باطله رواج گیرند و بر دانایان غالب آیند و بیشتر خلق به طرف ایشان مایل شوند و خَلل‌های عظیم در دین بهم رسد. و چون ضعف به دین راه یابد مُلک نیز بر سر آن شود. [۲] در آداب تدبیر منجمان و مهندسان و ارباب علوم تعلیمیه که آن را علوم ریاضیه خوانند علوم ریاضی منافع بسیار دارد، و حکمای قدیم فکرهای عظیم کرده‌اند و این علوم را ترتیب داده‌اند. و ظاهر آن است - چنان که جمعی گفته‌اند - که اصل این علوم مستند به وحی الهی بوده که به توسط حضرات انبیا به بشر رسیده باشد؛ لیکن به تَلاحُق [۳] فکرهای علما و حکما تفصیل و تَنقیح [۴] یافته و صورت ترتیب و تدوین پذیرفته. و در بسیاری از امور معاشی، علم هندسه مدخل تمام دارد. و لهذا از افلاطون نقل شده که الفِقهُ لاَدیانِکُم وَ الطَّبُّ لاَبدانِکُم وَالهَندَسَةُ لِلمعاش. یعنی: علم فقه از جهت دین‌های شما است و طب از جهت بدن‌های شما است و هندسه از جهت معاش شما است. و مدخلیت علم حساب در امور معیشت، مستغنی از بیان است. و علم هیئت جهت معرفت اوضاع زمین و آسمان و ضبط احوال و حرکات کواکب و معرفتِ حساب‌های ماه و سال و اوضاع فلکی که به رصدها دانسته می‌شود نافع است. و بر ملوک لازم است که تربیت علمای این فنون می‌نموده باشند، و از این طبقه، جمعی در خدمت می‌بوده باشند؛ و لهذا اعاظم ملوک از قدیم‌الایام قبل از اسلام و بعد از اسلام، اِکرام این طبقه می‌نموده‌اند و تربیت می‌فرموده و همیشه همّت متوجه تربیت این علوم و بستن رصدها و امثال آن می‌داشته‌اند. و خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس و اعاظم سلاطین اسلامی، جمعی از ارباب این علوم را تربیت تمام می‌نموده‌اند. و جمعی از اهل این علوم نیز که بر دین اسلام نبوده‌اند و نصرانی و مجوسی و صابی [۱] و امثال آن بوده‌اند، به جهت رغبت به این علوم و حاجت به فواید آن، مراعات تمام می‌نموده‌اند. و اما علم احکام نجوم از فروع علم طبیعی است. و در ضمن معرفت این علم، فواید بسیار حاصل می‌شود: یکی، اطلاع بر امور آینده. و این فایده عظیم است؛ چه، در طبیعت بشری رغبت به دانستن اشیاء قبل از وقوع، مرکوز [۲] است و از اطلاع بر امور آینده، نفس را لذت تمام حاصل می‌شود. دیگر، هرگاه از روی نجوم اطلاعی بر حصول بعضی مضرت‌ها در زمان آینده حاصل شود، تدارک و تدبیر آن می‌توان کرد؛ مثلاً اگر معلوم کسی شد که در این زمان در فلان مکان وبا حاصل می‌شود، احتراز از رفتن به آن مکان خواهد کرد. و اگر معلوم شود که در این سال سرما شدید خواهد بود تدارک چیزی چند که دفع سرما کند خواهد کرد. و اگر معلوم شخصی شود که بر مزاج او حرارت غالب خواهد شد در تدبیر تَبرید [۳] خواهد کوشید. و اگر معلوم شود که از فلان جانب، لشکر مخالف حرکت خواهد کرد در ضبط سرحد و حدود آن جانب خواهد کوشید. دیگر، هرگاه از روی نجوم از اوضاع کلی یا خصوصیات طالع‌های مولود، اطلاع بر احوال دشمنان و مخالفان بهم رسد، منفعت‌های کلی دارد؛ چه، هیچ چیز در تدبیر امور دشمنان، مانند علم و اطلاع بر خصوصیات احوال و اوضاع ایشان نیست. دیگر، از فواید علم نجوم تعیین ساعات است از جهت اختیار کردن کارها؛ چه، وضعی چند از اوضاع فلکی مناسبت با کارها دارد که چون کار بر آن وضع بشود مثمر فواید خواهد بود، و اگر بر غیر آن وضع بشود بد خواهد بود. پس دانستن نجوم از این راه نافع است؛ و لهذا اکثر علما و ملوک و مشاهیر و اعیان عالَم، علم نجوم را معتبر دانسته‌اند و احادیث بسیار بر صحت آن دلالت دارد. و از این جهت است که از قدیم‌الایام الی الآن اکثر طوایف عالَم، سخنان منجّمان را مسموع می‌داشته‌اند. پس بر مَلک لازم است که او را منجّمان باشد که جهت مهمات امور او اختیار ساعات می‌کرده باشند و از وقایع آینده به حسب وُسع و فهم خود اِخبار می‌نموده باشند. و ضبط تواریخ و حساب شب و روز و اِخبار از کسوف و خسوف و امثال آن - که از علوم ریاضیه مستفاد می‌شود -بر ذمّت منجّمان پادشاه است. و بر پادشاه لازم است که ایشان را تربیت می‌کرده باشد. و بر تعلیم و تعلم علومی که در این امور مدخل دارد تحریص می‌نموده باشد. و مَؤونات [۱] و حوایج و امر معاش ایشان را بر وجه وسیع متکفل باشد و دقایق اِکرام و عنایت و عطوفت نسبت به ایشان مرعی دارد و ایشان را همیشه به فکر و کار و اعمال صنعت خود مشغول می‌داشته باشد و از لهو و فراغت و عیش‌جویی مانع می‌شده باشد و تمییز [۲] میانه ایشان می‌کرده باشد و احسان و اکرام نسبت به ایشان به اندازه حال بجا آورد و از هر کدام که در صنعت خود مهارتی ظاهر شود یا حُکمی غریب و تازه به حَیِّز ظهور رسد، [۳] بر وفق و اندازه آن، محمدت و احسان مرعی دارد. [۴] در تدبیر صُنّاع [۵] و مُحتَرفه و جمع‌کنندگان خراج و متوجهات دیوانی و تدبیر اهل زراعت بر پادشاه لازم است که در ترفیه احوال صنّاع و محترفه - که باعث قوام معاش بنی‌آدمند - بکوشد و ایشان را در مِهاد [۱] اَمان آسوده بدارد و حواله و اطلاقی بی‌موقع بر ایشان ننماید و دست تعدی ظالمان از ایشان کوتاه داشته و کسی را که بر ایشان ریاست و سرکردگی دهد، باید که کم‌طمع و خیراندیش و کم‌آزار باشد تا از دست طمع و تعدی او در آزار نباشند. و از هر استادی که در صنعت خود حُسن وقوف و جودَت عمل و چابک‌دستی به ظهور رسد، بر قدر او باید افزود. و اگر از یکی از ایشان استادی‌ای غریب یا صنعتی تازه رو دهد، اعتبار باید کرد و به حُسن مکافات و انعام قولی و فعلی، عنایت از او دریغ نباید داشت. و در میانه ابنای صنف و شرکای صناعت، او را امتیاز باید داد تا هر صاحب صنعت در تجوید [۳] و تحسین کار خود بکوشد و جمیع اصناف و طبقات، رو در ترقی داشته باشند و از اطراف و جوانب مُلک، استادان کامل ماهر روی به آن مُلک نهند. و اما جمع‌کنندگان خراج و اموال دیوانی، باید که مردم کاردانِ صاحب وقوفِ صاحب کفایت باشند تا از روی رفق و مدارا و تلطّف، حقوق را از رعایا و زیردستان مستخلّص سازند، بی‌آن که به ایشان آزاری برسانند یا ایشان را تنگی و ضعف حالی عارض شود؛ بلکه در وقت مناسب، بر وجه من