ملا علی همدانی

"آن چیزی که نظر من را در شخصیت مرحوم آقای آخوند [همدانی] جلب کرد - منهای همه‌ی این فضایل معنوی که ایشان دارند - این است که یک مجتهد عالی مقامی مثل آقای آخوند ملاعلی که در هر حوزه‌ای می‌رفت، بلاشک یا در رأس قرار می‌گرفت، یا جزو رؤوس بود - حتماً ایشان در درجه‌ی دوم قرار نمی‌گرفت - اگر ایشان در ادوار آقای گلپایگانی و آقای داماد - همین شاگردهای معروف حاج شیخ[^1] - به قم می‌آمدند، حداقل این‌طور نبود که یک آدم در سایه‌ای قرار بگیرند؛ آن هم با آن شخصیت اثباتی قوی. غیر از عالم ثبوت، از لحاظ اثبات هم آدمی قوی بود. این آدم به همدان می‌رود و ساکن می‌شود. به نظر من این خیلی جلوه کرد و مهم آمد که یک مرجع تقلید، این‌گونه باشد. آن وقت بنده در مشهد بودم؛ در خود مشهد، مرحوم آقای میلانی جزو مراجع و در حد مراجع بود؛ لیکن مشهد، یک شهر درجه‌ی اول دنیای اسلام بود - شهر بزرگ و حوزه‌ی علمیه‌ی بزرگ - نمی‌شد از کسی به خاطر اقامت در مشهد، تمجید کنیم. [^1]: حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی"

"اما دو نفر، همیشه چشم بنده را به خودشان جلب می‌کردند؛ یکی آقای آخوند، یکی هم مرحوم آقا شیخ محمد بود. آقا شیخ محمد هم همین‌جور بود؛ او هم یک ملای درجه‌ی یک بود که در بروجرد ساکن شده بود. آقای آخوند هم یک ملای درجه‌ی یک بود که در همدان ساکن شده بود. این به نظر من خیلی مهم است، کار خیلی بزرگی است. البته مرحوم آقای خوانساری از لحاظ دوره، مقداری مقدم بر آقای آخوند بودند؛ لیکن معلوم نبود از لحاظ علمی و تبحر، نسبت به آخوند، ترجیح داشته باشند. انسان خودش را این‌جور ندیده بگیرد، هضمِ نفس بکند و از ریاست و مرجعیت و این‌چیزها صرف‌نظر بکند. حتی شنیدم ایشان رساله هم ننوشته بودند؛ در حالی که مردم همدان، مقلد ایشان بودند. من خدمت مرحوم آقای آخوند [همدانی] نرسیده بودم، ولی ایشان را مثل همه می‌شناختم؛ یعنی کسی در زمان ایشان نبود - در آن سال‌هایی که بنده در مشهد بودم - که آقای آخوند را نشناسد، ایشان جزو علمای طراز اول کشور بودند. البته من خصوصیات علمی ایشان را از کسانی که ایشان را زیارت کرده بودند - بعضی دوستان و بعضی از شاگردهای ایشان - شنیده‌ام. اولاً ایشان فقیه و اصولی خیلی خوب و قوی و جزو شاگردهای بسیار خوب مرحوم حاج شیخ [عبدالکریم حائری] بوده‌اند. ظاهراً ایشان حدود سال ۱۳۴۰ قمری، همزمان با ورود حاج شیخ، به شهر قم رفته و سال‌هایی هم در درس آقای حاج شیخ بوده‌اند؛ و به نظرم همان زمان حیات حاج شیخ، ایشان به همدان تشریف آوردند و ساکن شدند. غرض، ایشان ملای قوی و متبحری در فقه و اصول و در رجال بودند. یکی از چیزهایی که بنده مکرر از افراد متعددی شنیدم، این است که ایشان در رجال هم متبحر بودند؛ و این برای یک فقیه، فضیلت خیلی بزرگی است که در علم رجال، صاحب‌نظر باشد و مقلد نباشد - خودش اهل نظر و فکر باشد - علاوه بر این، ایشان با تفسیر و اخبار هم خیلی مأنوس و محشور بودند. به هر حال یک عالم فقیه اصولی، رجالی مفسر و محدث اخلاقی بود. ما این‌جور کسی در سطح کشور، انصافاً خیلی کم داشتیم، آن هم در آن سطح عالی. بنابراین شأن ایشان شأن والایی است. ایشان اهل سلوک و مسائل اخلاقی هم بودند و شاگردان و مرتبطین با ایشان، از معنویت ایشان هم استفاده می‌کردند.[^1] [^1]: بیانات در دیدار اعضای کنگره حاج ملا علی آخوند همدانی (۱۳۷۷/۰۵/۰۳)"