جناب آقای نوریانی، مدیر محترم روزنامه آئین اسلام. نظر بر این که یکی از آمال «اتحادیه مسلمین» ایجاد الفت و هماهنگی میان عموم طبقات مردم است و در راه فراهم آوردن وسایل حُسن تفاهم میان ملت و دولت که در سرعت انجام مقاصد اجتماعی بسیار مؤثر است کوشا می‌باشد، لذا در موضوع عملی شدن اصل دوم متمم قانون اساسی [۱]، شرحی به حضرات علماء اعلام و مجتهدین گرام و مراجع انام نوشته شده و نظریه آنان در این موضوع مهم که بهترین وسیله ایجاد حسن تفاهم میان توده متدینین و دولت می‌باشد خواستار شده و هر یک از مراجع نامبرده جوابی داده‌اند که باید به نظر عامه مردم و بالخصوص دولت برسد. اینک رونوشت آن نامه‌ها را پیوست این نامه تقدیم می‌نماییم که در اولین شماره آن نامه دینی، امر به درج فرمایید. با تقدیم احترامات: دفتر اتحادیه مسلمین --- بسم الله الرحمن الرحیم هیئت محترم «اتحادیه مسلمین»! ورقه هیئت محترمه واصل و بر مضمون آن اطلاع حاصل گردید. این احقر از قدیم‌الایام تا به حال در اموری که راجع به تأیید و حفظ دین مقدس اسلام [بوده] هیچوقت کوتاهی ننموده و فعلاً هم هرچه در این موضوع مرقوم علماء ایران دستور و اقدام فرمودند، این احقر هم موافقت می‌نمایم و تخلف نمی‌شود. در خاتمه، اصلاح امور مسلمین را از حضرت جلّ شأنه خواستاریم و در عین حال ما امیدواری کامل داریم که دولت علیّه ایران نیز جنبش علاقمندان به این دین مقدس و مخصوصاً پیشنهاد «اتحادیه مسلمین» را تأیید نموده و اقدامات مراجع روحانیت را در تنفیذ اصل مشارٌالیه به موقع اجرا گذارَد تا این که همواره با شوکت و سطوت توأم و به شرافت اسلام و اسلامیت مفتخر و سرافراز باشد و عموماً در میان عالَم، دولت شاهنشاهی یک دولت معزز و باکرامتی به شمار آید. غره جمادی‌الاول ۱۳۶۶ / مطابق ۱۴ فروردین ۱۳۲۶ محمدحسین آل‌کاشف‌الغطاء --- بسم الله الرحمن الرحیم معروض می‌دارد: مکتوب محترم و اصل گردید. سلامت و موفقیت همگی را از خداوند متعال جلّت عظمته مسئلت می‌نماید. راجع به موضوعی که تذکر داده بودید، چنین نیست [که] حقیر متذکر اینگونه مطالب نباشم؛ نهایت، این امور را کاملاً باید در اطراف آن دقت و تدبر نمود که در بدو و ختم آن به موانع و محذوری تصادف ننماید. و امید است خداوند متعال آنچه صلاح و خیر مسلمین است مقدر فرموده، همگی را از جمیع خطرات محفوظ و محروس فرماید. و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته. انجمن محترم اتحادیه اسلام. حسین الطباطبایی --- بسم الله و لله الحمد. سئوال کتبی که از نظر داعی راجع به اصل دوم متمم قانون اساسی دولت مشروطه ایران نموده‌اید در جواب آن عرضه می‌دارد: پوشیده نیست که وضع این ماده قانون اساساَ با سعی و اهتمام جمعی از فحول علماء اعلام و حجج اسلام و علاقمندان به دیانت و مملکت بوده، و بدیهی است با جلب موافقت دولت وقت راه ضرر آن از هر جهت مسدود و منافعی هم برای تشیید مبانی شرعیه و تحکیم اساس دولت اسلامی تصور می‌شود؛ چه، این که در مملکت اسلامی مثل مملکت ایران که در قانون اساسی آن تصریح شده قوانینی که مخالفت با شرع اسلام داشته باشد، قابل اجراء نیست؛ بدیهی است که تمییز در این امر مهم، وجود خبره و اهل فن را لازم دارد و آن هم غیر از مجتهدین نخواهد بود، خصوصاً اهالی ایران که دارای مذهب مقدس جعفری هستند، قوانین مصوبه‌ای را که از نظر علماء گذشته باشد به دیده احترام نگریسته و خود را از جهاتی مکلف به عمل آن می‌دانند ... و قانون هم آن است که با روحیه اکثر اهالی وفق دهد. به علاوه اهالی ایران هم، چون مجلس مشروطه را مشروعه تلقی کرده، در پرداخت مالیات، بیش از پیش ساعی، بلکه خود را عهده‌دار شرعی و عرفی خواهند دانست. قطعی است در همچو صورتی برای دولت هم تفاوت کلی در عایدات و سهولت در وصولات را خواهد داد و برای مردم هم بی‌انتفاع نخواهد بود. لذا موضوع کاملاً به مصلحت شرع و مملکت است و در صورتی که تحت نظر اولیاء شرع و دولت اقدام به اصل موضوع و انتخاب مجتهدین جامع‌الشرایط که عارف به مصالح ملت و مقتضیات زمان باشد شود، هیچگونه ضرری بر آن متصور نیست. ان شاء الله تعالی. هبةالدین الحسینی --- هیئت محترم اتحادیه اسلام دامت ارکانهم و زاد الله تأییداتهم. محترماً معروض می‌دارد: امید است آن هیئت محترم در تحت لوای حضرت ولی‌عصر ارواحنا له الفدا در حفظ و حراست قوانین شرع مقدس حضرت خاتم صلی الله علیه و آله و سلم مؤید و منصور خواهید بود. چندی قبل منشور هیئت محترم در خصوص تعیین طراز، عزّ وصول بخشید. خیال کردم محتاج به جواب کتبی نیست، لذا مزاحم نشدم. از قرار مرقومه، بعضی از رفقاء هیئتِ محترم، انتظار جواب کتبی داشته‌اند؛ فلهذا باکمال اعتذار از تأخیر جواب، عرض می‌شود: البته اصل قضیه جای تردید نیست و عموم متدینین و علاقمندان به دین، لزوم آن را می‌دانند و شخص حقیر هم اگر حضرات مراجع دامت برکاتهم اقدامی فرمایند عملی شود، تبعیت خواهد نمود. مزید سعادت و توسعه هیئت محترمه را از خداوند منّان مسئلت می‌نمایم. و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته. الاحقر: محمد الحسینی الکوه‌کمره‌ای --- بعد از عنوان. پس از اهداء و مراسم خلوص و صمیمیت، مکتوبی به عنوان «اتحادیه مسلمین» به امضاء جنابعالی واصل، از مندرجاتش مستحضر شدم و بسیار تقدیس و بسی مورد تمجید می‌باشد... امید است از جانب خداوند تعالی، فرجی عاجل برای عموم جامعه مسلمین فراهم آید و از جمیع مضیق‌ها و فشارهای دینی و دنیوی استخلاص حاصل گردد، بمنه و جوده و بمحمد و آله الامجاد علیهم صلوات الله الی یوم البناء. در خاتمه دوام سعادت و سلامت وجود شریف را از خلاق متعال خواهانم. الاحقر: محمدتقی الموسوی الخوانساری --- بسم الله الرحمن الرحیم جمعیت محترم «اتحادیه مسلمین» دام مجدهم و تأییدهم. به عرض می‌رساند: نامه شریفه مصوره به عنوان «اتحادیه مسلمین» در تلو آیه مبارکه اعتصام به حبل الهی جالب دیده دل و مورث خوشوقتی و امیدواری گردید که اتحاد حقیقی آن است و پاینده خواهد بود ان شاء الله تعالی. بیانات مندرجه، حاکی از علاقمندی به عالَم دیانت و جامعه مسلمانان و کاشف از حسن فکر و درایت است که درد و دوا هر دو منظور و غالب جهات، مورد توجه بوده است. حقیقتاً اشخاصی برجسته که تا حد توانایی خویش در گفتار و رفتار با قلب نورانی و نیت خالصی اقداماتی دارند بس مغتنم و مورد تقدیر و تشکر و مدیحت می‌باشند؛ و چنانچه در همه طبقات اینگونه اشخاصی وجود داشته و قلباَ و یداَ و لساناً مساعد همدیگر و هر جامعه روابط کامل با جامعه دیگر داشته باشند، فوق حد و حصر آثار و فوائد بسیار مهم دیده خواهد شد بعون الله تعالی و حسن تأییده. و اگر نه چنین بود، نتیجه ناقص یا عملی نخواهد گردید، و کلمات حقه را چنانچه اُذَن واعیه [۲] نباشد، اثری مترتب نخواهد شد؛ چه، هر گوینده را شنونده لازم [است]، ولی آنچه البته به جایی نرسد فریاد است، مگر به جز گفتار و صِرف اظهار، مقصودی منظور نباشد؛ ولی علاوه بر تشخیص درد و دوا بایستی شرط تأثیر و مانع جلوگیر هم تشخیص داده شود و باید دید شنونده چرا نیست یا اگر هست مانع از شنوایی چیست؟ باری، روحانیت، پیوسته زبان گویا داشته و دارد و خود را موظف به ابقاء کلمات حقه می‌داند. گاهی که سکوت نماید و یا مدتی بدین منوال بماند به اولیاء خداوندی اقتدا نموده، خود را بی‌یار و یاور دیده و خانه‌نشین گشته یا از فشار موانع، تقیه را به حال جامعه اصلح دیده است. و البته بدیهی است روحانیت با تمام جدیت و با روحیه واحده هر چه کامل‌تر نتواند مقصود خود را به تنهایی عملی بدارد، هواداران جدی از سایر طبقات لازم [است] تا اقدامات کامله در مصالح دینیه و دنیویه و شئون اجتماعیه به عمل آید. با عنایت الهی جلّ و علا راجع به عملی شدن اصل دوم متمم قانون اساسی که وسیله مقداری آسایش متدینین است و از جزئیات عدیده با اهمیت است، مکرراً مورد مذاکره، و مقتضیات آنان و اشخاص متدین به آن و سایر جهات متصوره، مورد گفتگو و مطالعه [بوده] و البته بایستی زودتر نتیجه به دست آید ان شاء الله تعالی؛ ولی خوب است جمعیت‌های دیگر ایران مانند جمعیت «اتحادیه مسلمین» خود را معرفی نمایند که طرفدار و دست قوی و زبان گویای روحانیت خواهند بود. ان شاء الله تعالی. و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته. الاحقر: محمدهادی الحسینی المیلانی --- بسم الله الرحمن الرحیم به عرض می‌رساند: تعلیقه محترمه واصل، از حرارت دیانتی و احساسات آن مؤسسه کمال تشکر و نهایت قدردانی را می‌نماید و از خدای متعال درخواست آن که آن مؤسسه محترم را در ترویج اسلام موفق و مؤید بدارد. در باب اقدام در عملی نمودن اصل دوم از قانون اساسی، این مطلب را احقر از چند ماه قبل اقدام کردم و با آقایان مراجع گفتگو نمودم و مکرر مجالس منعقد نمودم، نوعاً تحسین نمودند؛ بلکه بعضی از آقایان مراجع گفتند خوبی و حُسن‌اش بدیهی است. و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته. الاحقر: محمد فیض القمی **پاورقی‌ها:** [۱] اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه چنین است: «مجلس مقدس شورای ملی که به توجه و تأیید حضرت امام عصر عجل الله فرجه و بذل مرحمت اعلیحضرت شاهنشاه اسلام خلّد الله سلطانه و مراقبت حجج اسلامیه کثر الله امثالهم و عامه ملت ایران تأسیس شده است، باید در هیچ عصری از اعصار، مواد قانونیه آن، مخالفتی با قواعد مقدسه اسلام و قوانین موضوعه حضرت خیرالانام صلی الله علیه و آله و سلم نداشته باشد و معین است که تشخیص مخالفت قوانین موضوعه با قواعد اسلامیه، بر عهده علمای اعلام ادام الله برکاته وجودهم بوده و هست. لهذا مقرر است در هر عصری از اعصار، هیأتی که کمتر از پنج نفر نباشد از مجتهدین و فقهای متدینین که مطلع از مقتضیات زمان هم باشند، به این طریق که علمای اعلام و حجج اسلام مرجع تقلید شیعه اسلام، بیست نفر از علماء که دارای صفات مذکوره باشند، معرفی به مجلس شورای ملی بنمایند. پنج نفر از آنها را یا بیشتر به مقتضای عصر، اعضای مجلس شورای ملی بالاتفاق یا به حکم قرعه تعیین نموده، به سمت عضویت بشناسند تا موادی که در مجلس عنوان می‌شود به دقت مذاکره و غوررسی نموده، هر یک از مواد معنونه که مخالفت با قواعد مقدسه اسلام داشته باشد طرح و رد نمایند که عنوان قانونیت پیدا نکند و رأی هیأت علما در این باب مطاع و متبع خواهد بود و این ماده تا زمان ظهور حضرت حجت عصر عجل الله فرجه تغییرپذیر نخواهد بود.» لازم به یادآوری است که این اصل به پیشنهاد و پایمردی حاج شیخ فضل‌الله نوری، به منظور حفظ اسلامیت قوانین مصوبه مجلسین، با تغییرات اندکی به تصویب رسید. [۲] اذن واعیه: گوش‌های شنوا